सदर संशोधनाचा प्रमुख उद्देश ताकदविकसनावर संचांदरम्यानच्या वेगवेगळ्या विश्रांती कालावधीचा होणारा परिणाम अभ्यासणे हा आहे. या उद्देशाच्या पूर्ततेसाठी संशोधकाने प्रायोगिक संशोधन पद्धतीचा अवलंब केला. प्रस्तुत संशोधनासाठी नेक्स्ट लेव्हल व्यायामशाळेतील २० ते २५ वर्षे वयोगटातील पुरुष सभासदांपैकी एकूण ३० सभासदांची सहेतुक न्यादर्श पद्धतीने (Purposive Sampling) निवड करण्यात आली. निवडलेल्या ३० सभासदांची समान संख्येच्या दोन गटांमध्ये विभागणी करण्यात आली. त्यापैकी १५ सभासदांचा एक मिनिट विश्रांती गट आणि १५ सभासदांचा तीन मिनिट विश्रांती गट तयार करण्यात आला.

प्रशिक्षण कार्यक्रम सुरू करण्यापूर्वी दोन्ही गटांची पूर्वचाचणी (Pre-Test) घेण्यात आली. त्यानंतर निश्चित केलेल्या प्रशिक्षण कार्यक्रमानुसार एका गटाला प्रत्येक संचादरम्यान एक मिनिट विश्रांती, तर दुसऱ्या गटाला तीन मिनिटांची विश्रांती देण्यात आली. निर्धारित प्रशिक्षण कालावधी पूर्ण झाल्यानंतर दोन्ही गटांची उत्तरचाचणी (Post-Test) घेण्यात आली. ताकद मोजण्यासाठी वन रिपिटिशन मॅक्सिमम (1 RM) बेंच प्रेस कसोटीचा वापर करण्यात आला.

प्राप्त आकडेवारीच्या सांख्यिकीय विश्लेषणातून एक मिनिट विश्रांती गटाचे मध्यमान 11.50, तर तीन मिनिट विश्रांती गटाचे मध्यमान 10.50 आढळून आले. दोन्ही गटांच्या प्राप्तांकांची तुलना करण्यासाठी t-कसोटीचा वापर करण्यात आला. प्राप्त t-मूल्य 0.56 असून ते 0.05 सार्थकता स्तरावर सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थक आढळून आले नाही. त्यामुळे एक मिनिट विश्रांती आणि तीन मिनिट विश्रांती या दोन प्रशिक्षण कार्यक्रमांमध्ये ताकदविकसनाच्या दृष्टीने सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थक फरक असल्याचे सिद्ध झाले नाही. प्रस्तुत निष्कर्षांच्या आधारे शून्य परिकल्पना नाकारण्यासाठी पुरेसा सांख्यिकीय पुरावा उपलब्ध झाला नाही. तथापि, दोन्ही गटांच्या ताकद कार्यमानात सुधारणा झाल्याचे आढळून आले. त्यामुळे प्रस्तुत संशोधनाच्या मर्यादित परिस्थितीत एक मिनिट आणि तीन मिनिटांच्या विश्रांती कालावधीचे प्रशिक्षण ताकदविकसनासाठी उपयुक्त ठरू शकते, असा निष्कर्ष काढता येतो.

महत्त्वाचे शब्द

एक मिनिट विश्रांती, तीन मिनिट विश्रांती, ताकदविकसन, बेंच प्रेस, 1 RM, प्रायोगिक संशोधन, विश्रांती कालावधी

प्रस्तावना: खेळाडूंची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी ताकद या घटकावर लक्ष देणे हे महत्त्वाचे आहे. त्यासाठी वेट ट्रेनिंग महत्त्वाची भूमिका बजावते अनेक घटक मिळून एक वेट ट्रेनिंग प्रोग्राम तयार होतो. वेळ ट्रेनिंग मध्ये पुन्हा पुन्हा संशोधन झालेला घटक म्हणजे व्यायामाची तीव्रता तसेच अनेक संशोधने ही स्नायूतंत स्नायू वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमात कसा प्रतिसाद देतो हे पाहणारे आहेत. ट्रेनिंग ने स्नायूची ताकद वाढते स्नायूचा आकार वाढतो‚, स्नायूचा दमदारपणा वाढतो‚ तसेच स्फोटक ताकद वाढते खऱ्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाची चले म्हणजे व्यायामाचा क्रम दोन संख्या मधील विश्रांती व्यायामाचे आठवड्यातील तीव्रता हालचालीचा वेळ व्यायाम किती वेळ करावा आणि तीव्रता किती असावी व्यायाम किती संचात व्यायामाचे किती संच असावेत आणि किती आवर्तने असावेत या सर्व घटकांचा मिळून एक प्रशिक्षण कार्यक्रम तयार होतो जी त्या व्यक्तीच्या गरजा व ध्येयावर ठरवतात.

जेव्हा तुम्ही एखाद्या एखाद्या व्यक्तीचा वेट ट्रेनिंग प्रोग्राम कार्यक्रम ठरविता तेव्हा त्यात इतर गोष्टीप्रमाणेच विश्रांती काळ किती असावा हे ठरवणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे. फ्लेक्स आणि क्रेमर 1989 उच्च कार्यमान गाठण्यासाठी खेळाडूच्या प्रशिक्षण कार्यक्रम ठरवितांना अगदी छोट छोट्या घटकाकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. वर्षभर मेहनत केल्यानंतर ही एखाद्या छोट्याश्या घटकामुळे खेळाडूंना अपयश येऊ शकते खेळाडूच्या वेगवेगळ्या क्षमतेवर त्याचे कार्य मान अवलंबून असते म्हणून अशाच एका छोट्याशा दुर्लक्षित पण महत्त्वाच्या घटकावर म्हणजेच दोन संचामध्ये किंवा करत असलेल्या व्यायाम प्रकारांमध्ये दोन सेट मध्ये किती विश्रांती काळ असावा त्याचा कार्यामानावर काही परिणाम होतो का? या प्रश्नावर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न संशोधकाने सदर संशोधनातून केला आहे म्हणजेच विश्रांती काळ याचा सदर संशोधनात विचार करण्यात आला आहे.

दोन संचांमधील वेगवेगळ्या विश्रांती काळाचा ताकद विकसनावर होणारा परिणाम

व्यायामशास्त्र आणि क्रीडा प्रशिक्षणामध्ये दोन संचांमधील विश्रांतीचा कालावधी (Inter-set Rest Interval) हा ताकद विकसनावर परिणाम करणारा महत्त्वाचा प्रशिक्षण घटक आहे. एखादा व्यायाम करताना एका संचानंतर पुढील संच सुरू करण्यापूर्वी किती वेळ विश्रांती घ्यावी, यावर पुढील संचातील कामगिरी, पुनरावृत्तींची संख्या, वजन उचलण्याची क्षमता, एकूण प्रशिक्षणाचा भार आणि स्नायूंची पुनर्प्राप्ती यांचा परिणाम होतो. त्यामुळे ताकद वाढविण्यासाठी केवळ व्यायामाची निवड आणि वजन महत्त्वाचे नसून संचांमधील योग्य विश्रांतीचे नियोजन देखील आवश्यक आहे.

१. कमी विश्रांतीचा परिणाम

साधारणपणे ३० ते ६० सेकंदांची कमी विश्रांती घेतल्यास स्नायूंना पूर्ण पुनर्प्राप्तीसाठी पुरेसा वेळ मिळत नाही. त्यामुळे पुढील संचामध्ये त्याच वजनाने पूर्वीइतक्या पुनरावृत्ती करणे कठीण होऊ शकते. स्नायूंमध्ये चयापचयाशी संबंधित थकवा वाढतो आणि पुढील संचातील कार्यक्षमता कमी होण्याची शक्यता असते. अशा प्रकारची विश्रांती प्रामुख्याने स्नायू सहनशक्ती आणि काही प्रमाणात स्नायूंच्या आकारवाढीसाठी (hypertrophy) वापरली जाते. मात्र कमाल किंवा जवळपास कमाल ताकद विकसित करणे हा मुख्य उद्देश असल्यास अतिशय कमी विश्रांती प्रत्येक परिस्थितीत योग्य ठरेलच असे नाही.

२. मध्यम कालावधीची विश्रांती

१ ते २ मिनिटांची विश्रांती घेतल्यास काही प्रमाणात स्नायूंची पुनर्प्राप्ती होते आणि पुढील संचामध्ये तुलनेने चांगली कामगिरी करता येते. मध्यम भाराच्या प्रशिक्षणामध्ये हा कालावधी व्यावहारिक ठरू शकतो. मात्र विश्रांतीची योग्य वेळ ही व्यायामाचा प्रकार, वापरलेले वजन, पुनरावृत्तींची संख्या, प्रशिक्षणाचा उद्देश आणि खेळाडूची प्रशिक्षणस्थिती यावर अवलंबून असते.

३. दीर्घ विश्रांतीचा ताकद विकसनावर परिणाम

२ ते ५ मिनिटे किंवा त्याहून अधिक विश्रांती, विशेषतः जड भार आणि कमी पुनरावृत्ती असलेल्या ताकद-केंद्रित प्रशिक्षणात, पुढील संचातील कामगिरी टिकवून ठेवण्यासाठी अधिक उपयुक्त ठरू शकते. दीर्घ विश्रांतीमुळे स्नायू आणि मज्जासंस्थेवरील तात्कालिक थकवा कमी होण्यास मदत होते. त्यामुळे व्यक्तीला पुढील संचामध्ये तुलनेने जास्त वजन वापरणे किंवा अपेक्षित पुनरावृत्ती पूर्ण करणे शक्य होते. विशेषतः जड compound exercises—उदा. squat, deadlift आणि bench press—यांमध्ये पुरेशी विश्रांती महत्त्वाची असते.

४. विश्रांती आणि ऊर्जा प्रणाली

विश्रांतीच्या कालावधीचा संबंध शरीरातील ऊर्जा पुनर्प्राप्तीशीही आहे. जड आणि अल्पकालीन ताकद प्रशिक्षणामध्ये ATP-PCr (phosphagen) ऊर्जा प्रणाली महत्त्वाची भूमिका बजावते. संच संपल्यानंतर या ऊर्जा-साठ्यांची पुनर्प्राप्ती सुरू होते. विश्रांती वाढवल्यास पुढील संचासाठी आवश्यक ऊर्जा उपलब्धता सुधारू शकते. तथापि, ऊर्जा-साठ्यांची पुनर्प्राप्ती ही एकमेव बाब नाही; केंद्रीय मज्जासंस्थेचा थकवा, स्नायूंचा थकवा, व्यायामाची तीव्रता आणि एकूण प्रशिक्षणाचे प्रमाण यांचाही परिणाम होतो.

५. ताकद विकसनासाठी योग्य विश्रांतीचे महत्त्व

कमाल ताकद विकसित करण्यासाठी सामान्यतः जड भार, कमी पुनरावृत्ती आणि तुलनेने दीर्घ विश्रांती यांचा वापर केला जातो. उदाहरणार्थ, एखादी व्यक्ती तिच्या क्षमतेच्या जवळपास जड वजनाने १–५ पुनरावृत्ती करत असल्यास पुढील संचापूर्वी ३–५ मिनिटांची विश्रांती उपयुक्त ठरू शकते. यामुळे प्रत्येक संचाची गुणवत्ता आणि तांत्रिक अचूकता टिकवण्यास मदत होते. मात्र हा कालावधी सर्व व्यक्ती आणि सर्व व्यायामांसाठी एकसारखा लागू होत नाही.

६. कमी आणि दीर्घ विश्रांतीची तुलना

दोन संचांमधील विश्रांतीचा कालावधी हा ताकद विकसनाच्या प्रशिक्षणातील स्वतंत्र आणि महत्त्वाचा घटक आहे. अतिशय कमी विश्रांतीमुळे थकवा वाढून पुढील संचातील कामगिरी कमी होऊ शकते, तर पुरेशी विश्रांती घेतल्यास जड भारासह गुणवत्तापूर्ण संच पूर्ण करणे शक्य होते. विशेषतः कमाल ताकद विकसित करण्यासाठी दीर्घ विश्रांती अनेकदा अधिक योग्य असते. तरीही “एकच विश्रांतीचा कालावधी सर्वांसाठी योग्य” असा वैज्ञानिक निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशिक्षणाचा उद्देश, व्यायामाचा प्रकार, भाराची तीव्रता, पुनरावृत्ती, प्रशिक्षणाचा अनुभव आणि व्यक्तीची पुनर्प्राप्ती क्षमता यांचा विचार करून विश्रांतीचे नियोजन करणे अधिक वैज्ञानिक दृष्टिकोन ठरतो.

महत्त्वाची नोंद: ताकद वाढविण्याच्या कार्यक्रमात विश्रांती वाढविणे म्हणजे आपोआप ताकद वाढणे असे नाही. दीर्घकालीन ताकदविकसनासाठी प्रगत भारवाढ (progressive overload), योग्य तंत्र, प्रशिक्षणाचे सातत्य, पुरेसा आहार, झोप आणि पुनर्प्राप्ती हे सर्व घटक एकत्रितपणे महत्त्वाचे आहेत.

संशोधन पद्धती

सदर संशोधनामध्ये नेक्स्ट लेव्हल व्यायामशाळेतील सभासदांच्या ताकद घटकावर संचांदरम्यानच्या वेगवेगळ्या विश्रांती कालावधीचा होणारा परिणाम अभ्यासण्याच्या उद्देशाने संशोधकाने प्रायोगिक संशोधन पद्धतीचा (Experimental Research Method) अवलंब केला आहे. या संशोधनात विशेषतः एक मिनिट आणि तीन मिनिटे या दोन भिन्न विश्रांती कालावधींची तुलना करण्यात आली आहे. संचांदरम्यान दिल्या जाणाऱ्या विश्रांतीच्या कालावधीत बदल करून त्याचा सहभागींच्या ताकदविषयक कामगिरीवर होणारा परिणाम शास्त्रीय पद्धतीने तपासण्यात आला.

या प्रयोगामध्ये विश्रांतीचा कालावधी हा स्वतंत्र चल (Independent Variable) असून सहभागींच्या ताकदीतील बदल हा अवलंबित चल (Dependent Variable) मानण्यात आला आहे. सहभागींकडून ठरावीक व्यायामाचे संच नियंत्रित परिस्थितीत करून घेण्यात आले. एका प्रयोगात्मक परिस्थितीत प्रत्येक संचामध्ये एक मिनिटाची विश्रांती, तर दुसऱ्या परिस्थितीत तीन मिनिटांची विश्रांती देण्यात आली. दोन्ही परिस्थितींमध्ये व्यायामाचा प्रकार, संचांची संख्या, वापरलेले वजन, पुनरावृत्तींची संख्या, व्यायाम करण्याची पद्धत आणि इतर शक्य तितके घटक समान ठेवण्याचा प्रयत्न करण्यात आला, जेणेकरून ताकदीतील बदल हा प्रामुख्याने विश्रांतीच्या कालावधीमुळे झाला आहे का, हे अधिक अचूकपणे तपासता येईल.

प्रायोगिक संशोधन पद्धतीची निवड करण्यामागील प्रमुख कारण म्हणजे कारण–परिणाम संबंधाचा अभ्यास करणे होय. केवळ निरीक्षणात्मक पद्धतीच्या तुलनेत प्रायोगिक पद्धतीमध्ये संशोधकाला स्वतंत्र चलामध्ये नियोजित बदल करून त्याचा अवलंबित चलावर होणारा परिणाम मोजता येतो. प्रस्तुत संशोधनात एक मिनिट आणि तीन मिनिटांच्या विश्रांतीनंतर सहभागींच्या ताकदीच्या कामगिरीमध्ये होणारा फरक नोंदवून त्याचे तुलनात्मक विश्लेषण करण्यात आले.

संशोधनादरम्यान सहभागींच्या शारीरिक क्षमतेमध्ये अनावश्यक फरक पडू नये यासाठी प्रयोगपूर्व तयारी, व्यायामाचे तंत्र, सराव, वजनाचे प्रमाण आणि मोजमापाची प्रक्रिया यांमध्ये शक्य तितके सातत्य राखण्यात आले. प्रत्येक सहभागीला प्रयोगाची प्रक्रिया आणि त्यामध्ये करावयाच्या व्यायामाबाबत आवश्यक सूचना देण्यात आल्या. ताकद मोजण्यासाठी निश्चित केलेल्या चाचणी किंवा व्यायामामध्ये सहभागींची कामगिरी नोंदविण्यात आली आणि एक मिनिट व तीन मिनिटांच्या विश्रांतीनंतर प्राप्त झालेल्या परिणामांची तुलना करण्यात आली.

अशा प्रकारे, प्रस्तुत संशोधनामध्ये नियंत्रित प्रायोगिक परिस्थिती, स्वतंत्र चलामध्ये नियोजित बदल, अवलंबित चलाचे मोजमाप आणि दोन विश्रांती कालावधींची तुलनात्मक चिकित्सा या बाबींवर भर देण्यात आला आहे. या पद्धतीमुळे संचांदरम्यानच्या एक मिनिट आणि तीन मिनिटांच्या विश्रांतीचा व्यायामशाळेतील सभासदांच्या ताकद घटकावर नेमका किती आणि कोणत्या दिशेने परिणाम होतो, हे वस्तुनिष्ठ पद्धतीने स्पष्ट करण्यास संशोधकाला मदत झाली.

जनसंख्या: सदर संशोधनासाठी नेक्स्ट लेवल व्यायाम शाळेतील संध्याकाळच्या सेशन मध्ये व्यायाम करणाऱ्या 60 सभासद हे संशोधनाची जनसंख्या होती.

न्यादर्श: सदर संशोधना साठी नेक्स्ट लेवल व्यायामशाळेतील २० ते २५ वयोगटातील पुरुष सभासदा पैकी३०सभासदांची सहेतुक न्यायदर्श पद्धतीने निवड करण्यात आली.

सदर संशोधनासाठी ३० सभासदाची दोन गटात विभागणी केली एक मिनिट विश्रांती गट १५ सभासद तर तीन मिनिट विश्रांती गटात १५ सभासद होते.

सदर संशोधनात प्रायोगिक पद्धतीचा वापर करण्यात आला आहे त्यानुसार नेक्स्ट लेवल व्यायाम शाळेतील २० ते २५ वयोगटातील कमीत कमी तीन महिने नियमित संध्याकाळच्या शिष्यांमध्ये व्यायाम करणाऱ्या पुरुष ४५ सभासदा पैकी ३० सभासदांची सहेतुक पद्धतीने निवड करण्यात आली. त्यांची एक मिनिट विश्रांती गटात १५ आणि तीन मिनिट विश्रांती गटात १५ अशी दोन गटात विभागणी करण्यात आली. सदर संशोधनासाठी तज्ञांचे मार्गदर्शन आणि संदर्भ साहित्याचा अभ्यास करून करत असलेल्या बेंच प्रेस व्यायाम प्रकारातील टक्केवारी ठरवण्यात आली. तसेच ताकद घटकाचे मापन करण्यासाठी वन आर एम बेंच प्रेस कसोटी ची निवड करण्यात आली.

सर्वप्रथम सर्व सभासदांचे तानाचे व्यायाम आणि प्रास्ताविक हालचाली करून घेण्यात आल्या‚ त्यानंतर सर्वांची पूर्व चाचणी घेण्यात आली. उदाहरणार्थ फ्री वेड बेंच प्रेस कमी वजनाने बेंच प्रेस करून घेतल्या त्यानंतर संध्याकाळच्या सेशन मध्ये अर्धा तास करत असलेल्या बेंच प्रेस व्यायाम प्रकाराची तीव्रता ही पहिल्या आठवड्यात ७० टक्के दुसऱ्या आठवड्यात ७५ टक्के अशा प्रकारे वाढवत वाढवत जाऊन शेवटच्या सहाव्या आठवड्यात ९५ टक्के पर्यंत वाढवण्यात आली. सदरच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाची तीव्रता ही पाच टक्क्यांनी वाढवण्यात आली. बेंच प्रेस व्यायाम प्रकार हा तीन संच आणि दहा आवर्तने या प्रकारे एक दिवस आड आठवड्यातून तीन दिवस घेण्यात आला सहा आठवड्यानंतर त्यांची उत्तर चाचणी घेण्यात आली.

संख्याशास्त्रीय साधने: सदर संशोधनात मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण करण्यासाठी वर्णनात्मक सांख्यिकी व इंडिपेंडेंट सॅम्पल टेटस या संख्याशास्त्रीय साधनाचा वापर करण्यात आला.

विश्लेषण व अर्थनिर्वाचन

कोष्टक क्रमांक एक

एक मिनिट विश्रांती व तीन मिनिट विश्रांतीचा ताकद घटकावर होणाऱ्या परिणामाचे वर्णनात्मक सांख्यिकी विश्लेषण

कोष्टक क्रमांक एक नुसार असे दिसून येते की एक मिनिट विश्रांती गटाचे मध्यमान 11.05 प्रमाण विचलन ४.२० प्रमाणित त्रुटी १.०८ आहे. तर ३ मीठ विश्रांती गटाचे मध्यमान १०.५० असून प्रमाण विचलन ५.४४ तर प्रमाणित त्रुटी १.४० आहे.

कोष्टक क्रमांक २

एक मिनिट विश्रांती व तीनविश्रांतीचा ताकद घटकावर होणाऱ्या परिणामाचा फरकाचे विश्लेषण

कोष्टक क्रमांक दोन मध्ये असे दिसून येते की एक मिनिट विश्रांती व तीन मिनिट विश्रांती घेणाऱ्या सभासदांच्या बेंच प्रेस कसोटीचे ती मूल्य अनुक्रमे 0.५६३ असून ते 0.0५ या सार्थक स्तरावर सार्थक नाही (P.५७८) याचा अर्थ दोन्ही गटातील वन आर एम बेंच प्रेस कसोटी मध्ये संख्या शास्त्रीय दृष्टीने सार्थक फरक आढळून आला नाही.

आकृती एक मध्ये एक विश्रांती गटाचे वन आर एम बेंच प्रेस कसोटीच्या पूर्व पश्चात चाचणीचे मध्यमान मांडण्यात आले आहे.

आकृती दोन मध्ये तीन मिनिट विश्रांती गटाचे वन आर एम बेंच प्रेस कसोटीच्या पूर्व पश्चात चाचणीचे मध्यमान मानण्यात आले आहे.

आकृती तीन मध्ये एक मिनिट विश्रांती गटाचे व तीन मिनिट विश्रांती गटाचे वन आर एम बेंच प्रेस कसोटीच्या मध्यमानातील फरक मांडण्यात आला आहे.

निष्कर्ष

प्रस्तुत संशोधनामध्ये एक मिनिट विश्रांती गट आणि तीन मिनिट विश्रांती गट यांच्या ताकद या घटकावर होणाऱ्या परिणामाचा अभ्यास करण्यासाठी वन रिपिटिशन मॅक्सिमम (1 RM) बेंच प्रेस कसोटीचा वापर करण्यात आला. पूर्वचाचणी आणि उत्तरचाचणीमध्ये प्राप्त झालेल्या गुणांकांची तुलना केली असता, दोन्ही गटांच्या ताकदविषयक कार्यमानात वाढ झाल्याचे आढळून आले. तथापि, एक मिनिट विश्रांती गट आणि तीन मिनिट विश्रांती गट यांच्या उत्तरचाचणीतील 1 RM बेंच प्रेस कार्यमानामध्ये सार्थक सांख्यिकीय फरक आढळून आला नाही.

पूर्वचाचणीच्या तुलनेत उत्तरचाचणीमध्ये दोन्ही गटांच्या ताकद कार्यमानात जवळपास समान प्रमाणात सुधारणा झाल्याचे दिसून आले. यावरून असे सूचित होते की प्रस्तुत संशोधनाच्या कालावधीत एक मिनिट आणि तीन मिनिटांच्या विश्रांती कालावधीचा वापर करणारे दोन्ही प्रशिक्षण कार्यक्रम ताकदविकसनासाठी परिणामकारक ठरले. मात्र, उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे एका विश्रांती कालावधीचा दुसऱ्यापेक्षा ताकदविकसनासाठी स्पष्टपणे अधिक प्रभावी आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

त्यामुळे संशोधनातील प्रारंभिक परिकल्पनेनुसार एक मिनिट विश्रांती कार्यक्रम आणि तीन मिनिट विश्रांती कार्यक्रम यांच्या प्राप्तांकांमध्ये ताकदविकसनाच्या दृष्टीने सार्थक फरक आढळेल, ही संशोधन परिकल्पना स्वीकारता आली नाही. त्याच वेळी, दोन्ही गटांच्या कार्यमानामध्ये झालेली सुधारणा लक्षात घेता शून्य परिकल्पना नाकारण्यासाठी आवश्यक असलेला सांख्यिकीय पुरावा उपलब्ध झाला नाही. त्यामुळे शून्य परिकल्पना नाकारण्यात संशोधकास यश आले नाही.

चर्चा

प्रस्तुत संशोधनाच्या निष्कर्षांवरून एक मिनिट विश्रांती आणि तीन मिनिटे विश्रांती या दोन्ही प्रशिक्षण पद्धतींमुळे सहभागींच्या ताकद या घटकामध्ये सुधारणा झाल्याचे स्पष्ट होते. तथापि, दोन्ही गटांमधील सुधारणा जवळपास समान प्रमाणात असल्यामुळे त्यांच्या उत्तरचाचणीतील 1 RM बेंच प्रेस कार्यमानामध्ये सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थक फरक आढळून आला नाही. यावरून असे म्हणता येते की, प्रस्तुत अभ्यासाच्या विशिष्ट परिस्थितीत आणि अभ्यासाच्या कालावधीत एक मिनिटाची विश्रांती तसेच तीन मिनिटांची विश्रांती या दोन्हींचा ताकदविकसनावर सकारात्मक परिणाम झाला.

या निष्कर्षामागे अनेक संभाव्य कारणे असू शकतात. सहभागींच्या नियमित जीवनशैलीमध्ये होणारे बदल, आहाराचे स्वरूप, विशेषतः प्रथिनयुक्त आहाराचे सेवन, झोप, दैनंदिन शारीरिक हालचाल आणि प्रशिक्षणातील सातत्य यांचा ताकदविकसनावर परिणाम होऊ शकतो. प्रस्तुत संशोधनात सहभागींच्या आहारावर संशोधकाचे पूर्ण नियंत्रण नसल्यास, त्यांच्या आहारातील प्रथिनांचे प्रमाण किंवा एकूण पोषणस्थिती यामुळे ताकद वाढण्यास हातभार लागला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

याशिवाय, सहभागींच्या पूर्व प्रशिक्षणाचा अनुभव आणि प्रशिक्षणाची पार्श्वभूमी हा देखील महत्त्वाचा घटक आहे. सहभागी प्रयोगापूर्वीपासून व्यायामशाळेत प्रशिक्षण घेत असल्यास, त्यांच्या आधीच्या प्रशिक्षणामुळे त्यांची ताकद काही प्रमाणात विकसित झालेली असू शकते. त्यांच्या पूर्वीच्या प्रशिक्षणाचे स्वरूप, प्रशिक्षणाची तीव्रता, कालावधी आणि सातत्य यांवर संशोधकाचे पूर्ण नियंत्रण नसल्यास, ताकदविकसनावर केवळ विश्रांतीच्या कालावधीचा परिणाम स्वतंत्रपणे निश्चित करणे मर्यादित ठरते.

तसेच, 1 RM बेंच प्रेस ही ताकद मोजण्यासाठी वापरलेली विशिष्ट कसोटी असल्यामुळे तिच्या परिणामावर तांत्रिक कौशल्य, व्यायामाचा अनुभव, प्रेरणा, प्रयत्नांची पातळी आणि कसोटीच्या वेळी सहभागीची शारीरिक अवस्था यांचाही प्रभाव पडू शकतो. त्यामुळे पूर्वचाचणी आणि उत्तरचाचणीतील कामगिरीतील सुधारणा ही केवळ विश्रांती कालावधीमुळेच झाली असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

दोन्ही गटांच्या ताकद कार्यमानात सुधारणा झाली असली तरी त्यांच्यातील फरक सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थक नसणे हे विशेष लक्षात घेण्यासारखे आहे. याचा अर्थ असा नाही की एक मिनिट आणि तीन मिनिटांची विश्रांती शारीरिकदृष्ट्या पूर्णपणे समान आहेत; त्याऐवजी प्रस्तुत नमुना, प्रशिक्षणाचा कालावधी, प्रशिक्षणाची तीव्रता आणि अभ्यासाच्या इतर नियंत्रित व अनियंत्रित घटकांच्या संदर्भात दोन्ही गटांमधील फरक सांख्यिकीयदृष्ट्या पुरेसा मोठा आढळला नाही, असा निष्कर्ष अधिक योग्य ठरेल.

परिकल्पनेच्या संदर्भातील निष्कर्ष

प्रस्तुत संशोधनासाठी मांडण्यात आलेली संशोधन परिकल्पना अशी होती की, ताकद वाढविण्यासाठी एक मिनिट विश्रांती कार्यक्रमाद्वारे प्राप्त झालेले प्राप्तांक आणि तीन मिनिट विश्रांती कार्यक्रमाद्वारे प्राप्त झालेले प्राप्तांक यांच्यामध्ये सार्थक फरक आढळून येईल. सांख्यिकीय विश्लेषणामध्ये दोन्ही गटांच्या कार्यमानामध्ये सार्थक फरक आढळून न आल्यामुळे ही संशोधन परिकल्पना समर्थित झाली नाही.

त्यामुळे, संशोधनाच्या सांख्यिकीय निकषानुसार शून्य परिकल्पना नाकारण्यासाठी पुरेसा पुरावा उपलब्ध झाला नाही. परिणामी, संशोधकास शून्य परिकल्पना नाकारता आली नाही. प्रस्तुत निष्कर्षाचा अर्थ असा घेणे योग्य ठरेल की अभ्यासातील उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे एक मिनिट आणि तीन मिनिटांच्या विश्रांती कार्यक्रमांमध्ये ताकदविकसनाच्या बाबतीत सांख्यिकीयदृष्ट्या सार्थक फरक सिद्ध करता आला नाही.

एकूणच, प्रस्तुत संशोधनातून असे दिसून येते की दोन्ही विश्रांती कालावधींच्या प्रशिक्षणामुळे ताकद कार्यमानात सकारात्मक सुधारणा झाली; मात्र एका विश्रांती कालावधीचा दुसऱ्यापेक्षा स्पष्टपणे अधिक परिणामकारक असल्याचे सांख्यिकीयदृष्ट्या सिद्ध झाले नाही. त्यामुळे भविष्यात अधिक मोठ्या नमुन्यावर, दीर्घकालीन प्रशिक्षण कालावधीसह, सहभागींच्या आहार, पूर्व प्रशिक्षणाचा अनुभव, झोप आणि इतर संबंधित घटकांवर अधिक प्रभावी नियंत्रण ठेवून संशोधन केल्यास या विषयावर अधिक ठोस निष्कर्ष प्राप्त होऊ शकतील.

संदर्भ:

अमेरिकन कॉलेज ऑफ स्पोर्ट्स मेडिसिन. (२००२). प्रोग्रेशन मॉडेल इन रजिस्टर ट्रेनिंग ऑफ हेल्दी अडल्ट एम.एड. स्पोर्ट्स एक्सरसाइज ३४ पेज ३६४.३८०.

क्रेमर. डब्ल्यू. जे., अँड फ्रॅकमन बी. (१९८९). रजिस्टर ट्रेनिंग अँड पेडिएटर एक्सरसाइज १.३३६-३५०.

टॉप अँड स्पोर्ट्स. कॉम. (२०१४). वन आर. एम. टेस्ट फ्रॉम